«بیر دوزوم آتا اؤیودو»

«بیر دوزوم آتا اؤیودو»

حاضرلایان: پریسا خانپور

 

آبیر ایسته‌سن چوخ دئمه.

آبیرلی آبیریسیندان چکینر، آبیرسیز نه‌دن چکینر؟

آتا مالینا گؤز دیکن عومور بویو آج قالار.

آتا اولماسان، آتا قدری بیلمزسن، آنا اولماسان، آنا قدری.

آتایا اوغول اوْل، آنایا قوُل (خادم).

آجین ایمانی اولماز، توخون گومانی.

آختاران تاپار، یوغورا‌ن یاپار.

آدام وار گؤزدن قیزارار، آدام وار سؤزدن قیزارار.

آدام وارکی، آداملارین ناخشی‌دیر/آدام وار، حیوان اوندان یاخشی‌دیر،/آدام وارکی، دیندیره‌نده جان دئیر،/آدام وار کی، دیندیرمه‌سن یاخشی‌دیر...

ادامه مطلب

بختیار دونیاسیندان

بختیار دونیاسیندان

سن گئتدین، ائله بیل دونیا بوشالدی،

یاز دا کؤچوب گئتدی، یئری بوش قالدی،

باهار اوره‌ییمی سن‌سیز قیش آلدی،

من یازا وورغونام، قیشی نئیله‌رم؟

 

عشقیمی آپاریب سن گئتدین، دئمک،

عشق‌سیز بیر کؤنول نه‌ییمه گره‌ک؟

سویوق داشا دؤندو او گوندن اوره ک،

سینه‌مده آسیلان داشی نئیله‌رم؟..

 

ادامه مطلب

«نی»‌ین آیریلیقدان شکایتی

«نی»‌ین آیریلیقدان شکایتی

تألیف: پروفسور نصیب گؤیوش‌اوف

حاضیرلایان: پریسا خانپور

 

بو نی‌ین نه‌لر آچیقلادیغینی جان قولاغینلا دینلنه: او آیریلیق‌لاردان شکایت ائتمه‌ده‌دیر. اؤزونه خاصّ اولان بیر دیل‌له، حال دیلی ایله نی دئییر کی: قامیش‌لیقدان کسیلدیگیم او اندان بَری فریادیمدان حسّیاتی اولان کیشی ده، قادین دا اینله‌ییب آغلاماقدادیر. امّا منه قولاق کسیلن هر کس نه‌لر دئدیگیمی تام آنلایا بیلمز، گئرچک فریادیمی دویا بیلمز و منی آنلاییب دویماقدان اؤترو آیریلیق آجیسی چکن، کؤنول داغلی-یارالی، حسّاس بیریسی گره‌ک‌دیر، اونا دردلریمی، آجیلاریمی آنلادام. اصلیندن-کؤکوندن، وطنیندن آیری دوشن، اورالاردان اوزاق‌لاشان انسان دوغما یئرلرده کئچیردیگی خوش زامانلاری آختارار، همین آنلاری تکرار یاشاماق ایستر، یعنی آیریلدیغی او سئوگیلی‌یه تکرار قوووشماغی آرزیلار.

 

ادامه مطلب

آذربایجان رقص­لریند‏ن...

آذربایجان رقص­لریند‏ن...

حسن اومود اوغلو

حرمتلی اوخوجو! همین مقاله رقّاص، اباذر (یاشار) ایرانی-اوتلار رقص قوروپونون فعّال عضوی  و رقّاص محمّد محمّدی-ایلدیرم رقص قوروپو  مدیرلری طرفیندن اوغورلانمیش و بوراخدیقلاری رقص دیسکئتی (سی‌دی) و قوردوقلاری وبلاگ‌دا اؤز یازدیقلاری مقاله کیمی تقدیم اولونموشدور.بو کیچیک مقاله نی آز یاشلی، جسور اوغلان ـ «آیدین عبادی»یه اتحاف ائدیرم...

ادامه مطلب

دده قورقود كيتابي­­ حاققيندا

 

دده قورقود كيتابي­­ حاققيندا

 

تورك خالقلاري­نين شاه اثري ساييلان كتاب دده قورقود ايلك دفعه اولاراق مشهور يونان- عرب ادبيّات­شناسي «ياكوْب رايسكه» طرفيندن درئسدن كيتابخاناسيندا آدلار سياهي­سينده قيده آلينميشدير. (1774– 1716). عاليم عرب ديليني ياخشي بيليرميش، لاكين عرب الفباسيله يازيلان دده قورقودون توركجه مضمونونو ياخشي بيلمه­ديگي اوچون دده­ميزين كيتابي چوخ مدّت همن كيتابخانانين آرشيوينده قالميش و آراشديريجيلاري­نين يولونو گودموشدور...

ادامه مطلب

وام واژه‌های ترکی در زبان کره‌ای - محبوبه هریسچیان

وام واژه‌های ترکی در زبان کره‌ای

تالیف: ح. و. چوئی.

ترجمه: محبوبه هریسچیان

 

با استناد به مدارک تاریخی موجود معلوم ‌گردیده‌است که میان دولت «کوجوسون»، اولّین دولت متشکّل در کشور کره و دولت ترکان هیونگ‌نو (هون) مناسبات نزدیکی وجود داشته‌است. این مناسبات فرهنگی و جغرافیایی چنان نزدیک بوده‌است که سایر ملل همسایه، ایشان را «اتحاد آلتایی» قلمداد کرده‌اند زیرا ترکها و مردم کره در کنار هم و مانند یک ملّت واحد بر علیه کشور چین می‌جنگیدند. نزدیکی این دو ملت آنقدر زیاد بوده‌است که  بعضی از ملل همسایه ایشان را از یک تبار دانسته‌اند...

ادامه مطلب

قورقود و اوغوز آدلاری حاققیندا نوتلار Qorqud və Oğuz adlari haqqında notlar

قورقود و اوغوز آدلاری حاققیندا نوتلار

قورقود آدلي شخصيّت

 تاريخده قورقود آدلي شخص اولموشدور.11-جي عصرده اوغوز سركرده لريندن بير ي‌نين آدي‌ قورقود اولموشدور[1]. امیر تيمورون نوه سي نين آدي دا قورقود اولموشدور. 16-جي عصرده توركيّه سلطاني بايزيدين اوغوللاريندان بيري‌ نين آدي قورقود اولموشدور.

ادامه مطلب

دده قورقود كيتابي حاققيندا(ایلکین لر) Dədəqorqut haqqında

دده قورقود كيتابي  حاققيندا(ایلکین لر)

تورك خالقلاري نين شاه اثري ساييلان كتاب دده قورقود ايلك دفعه اولاراق مشهور يونان- عرب ادبيّات شناسي «ياكوْب رايسكه» طرفيندن درئسدن كيتابخاناسيندا آدلار سياهي سينده قيده آلينميشدير. (1774– 1716). عاليم عرب ديليني ياخشي بيليرميش، لاكين عرب الفباسيله يازيلان دده قورقودون توركجه مضمونونو ياخشي بيلمه ديگي اوچون دده ميزين كيتابي چوخ مدّت همن كيتابخانانين آرشيوينده قالميش و آراشديريجيلاري نين يولونو گودموشدور. 19– جو عصرين ايلك ايل لرينده درئسدن كيتابخاناسيندا اولان ال يازمالاري ترتيب ائدن «فلئيشئر» كيتاب دده قورقود نسخه سي نين اوزرينده عثمان پاشا نين وفات تاريخينه 993 ه. ق(1585 ميلادي)  اساسلاناراق، بو كيتابي 16– جي عصرين ال يازمالاري كاتالوقونا داخيل ائدير. نهايت اولو كيتابيميز بير عاليمين گؤزونه توخونور، بو خوشبخت آراشديريجي كشف ائتديگي كيتابلا بيرليكده  دونيادا مشهور اولوب و توركولوژي علمي دونياسيندا ايلك لر سيراسينا داخيل اولدو. اولو كيتابيميزي ايلك دفعه علم دونياسينا تانيتديران همين بخته‌ور عاليم، آلمان شرق شناسي «هاينريخ فردريخ فوْن ديتس» اولموشدور. «ديتس» توركيّه ده آلمان سفيرليگي وظيفه سينده ايشله ميشدير، ائله بورادان دا تورك ديليني اؤيرنميشدي(1815 ميلادي). ديتس، دده قورقود كيتابيني ادبيّات عالمينه تقديم ائدير و تپه گؤز داستانيني آلمان ديلينه ترجمه ائدير. همن داستان 1857– جي ايلده «ويلهلم قريم» طرفيندن نشر اولونور.

ادامه مطلب

جیغاتاي‌ شيوه‌سيندن سئچيلميش اينجي‌‌لر.

جیغاتاي‌ شيوه‌سيندن سئچيلميش اينجي‌‌لر.

.Cığatay şivəsindən seçilmiş incilər

غزل‌لر

Qəzəllər 

غزل‌-1

اول ستمگر منه جفا قيلادور

خدمتي‌دن مني جدا قيلادور

ايككي قاشي‌نينگ اتّفاقي بيله

ايككي‌ جادو گؤزو بلا قيلادور

بي‌وفاليق قيليب منه اول شوخ،

اؤزگه‌لرگه نه‌دن وفا قيلادور؟

هيچ كيمگه جفاي تكمه‌يدور،

نه جفا كيم قيلور منه قيلادور

اي عبيدي، گلور سنه يارينگ

حاجتينگني روا قيلادور

عبيدي- بحر خفيف

ادامه مطلب

شاهمار اکبرزاده Şahmar Əkbərzadə

شاهمار اکبرزاده

Şahmar Əkbərzadə

1941-جی ایلین دکابر آیی نین 28-ینده باکی نین جمنلی کندینده آنادان اولوب. آتاسی محاربه ده شهید اولدوقدان سونرا آناسی نین حمایه سینده یاشامیشدیر. ایلک مکتب تحصیلاتینی دوغولدوغو کندده آلمیشدیر. اورتا مکتبی ایسه شوشادا، بئداگوژی لیتسئی تکنیکوموندا آلمیش. سونرالار ایلک مکتب معلمی اولور. ائله بورادان دا بیر باشا آذربایجان دیللر انستیتوتونا داخیل اولور، روس و تورک دیللری فاکولته سینی بیتیریب آغدام بؤلگه سینده معلم لیک ائله ییر.

شاعیر باکی شهرینه گلیب ترجمه چیلیک ایشینه باشلاییر. بیر مدت نشریات ایشینه داخیل اولور. آذربایجان گنج لر قزئتی نین شعبه مدیری اولور. بیر زامان خالق قزئتینده چالیشیر، سونرا مدنیت قزئتی نین باش رئداکتورو اولور.

شاهمار تورک دونیاسی شاعیرلری اجلاسیندا اوتانیم یئرینه آدلی شعری ایله بیرینجی لیک قازانیر.

بؤیوک معلم، فیلوسوف شاعیر-بختیار واهابزاده، شاهمار اکبرزاده نین یارادیجی لیغی حاققیندا دئیردی کی، «شاهمار یاشدا مندن کیچیک اولسا دا، شعرده منیم اوستادیم دیر» ایندی بو حسابلا داها بیز نه دئیه بیله ریک!

محمد قضایی- تبریز

ادامه مطلب

علی آغا کور چایلی Əliağa Kürçaylı

                                 علی آغا کورچایلی

                                          Əliağa Kürçaylı   

علی آغا حسن اوغلو 20 / 2 / 1928 ـ ده سلیان ناحیه‌سی‌نین کور قاراشلی کندینده دغولموشدور.

 11 / 2 / 1980 ـ دا باکی شهرینه گلمیش . آذربایجان ساوئت شاعیری‌دیر .

1979- جي ايلده ساوئت سوسیالیست رئسپوبلیکالاری امکدار اینجه صنعت خادیمی روتبه‌سينه لاييق گورونموشدور.

1980ـ جی ایلده ( اؤلوموندن سونرا ) دولت مکافاتی لائوراتی ايله تلطيف اولونموشدور.

اثرلری عيارتدير:

عاریفین باجیسی ( 1953 ) گؤزللیک ( 1958 ) جاوابسیز مکتوبلار (1960 ) دورنالار جنوبا اوچور ( 1967 ) یوللاردا آختار منی ( 1970 ) حیاتین دولایلاری ( 1976 ) بوتؤولوک ( 1978 ) اولكر، داشلار...

باشقا شعر و پوئمالاری : ننه‌مین شاهلیق قوشو ( موسیقیلی کومئدییا) ، لپه‌لر ، بوشاناق-ائوله‌نیریک (موسیقیلی کومئدییا )، قوروقلار ( 1978 ) پییئسی نین مولّیفی‌دیر . دانته نین ایلاهی کومئدییاسینی ، یئسه‌نین و سایر عالیم‌ و شاعيرلرین اثرلرینی آذربایجان دیلینه ترجمه ائتمیشدیر. 1978ـجی ایلدن «یازیچی» نشرییاتی‌نین باش رئداکتورو اولموشدور .

ادامه مطلب

سارا حاققیندا افسانه‌لر Sara haqqında əfsanələr

سارا حاققیندا افسانه‌لر

Sara haqqında əfsanələr

 

چای قیزی

موغان آدلانان بیر کندده ایکی گنج یاشاییردی. بونلاردان بیری «ساروان» آدلی بیر قوچاق اوغلان، او بیری ایسه موغانین یاراشیغی «گؤزل» ایدی. اونلار یئنی‌جه ائولنمیش، کاسیب اولسالار دا چوخ مهربان بیر عائیله قورموشدولار.

ادامه مطلب

اساطير، افسانه،‌روايت‌لر(2) Əfsanə,Əsatir, Əfsanə, Rəvayətlər

اساطير، افسانه،‌روايت‌لر(2)

 Əsatir, Əfsanə,Əsatir, Əfsanə, Rəvayətlər Rəvayətlər

گلين داشي

بير گلين كؤرپه‌سي قوجاغيندا موروْ داغيندان كئچيب آتاسي ائوينه گئديرميش. بيردن برك كولَك قوپور. گلين گؤرور كي، كولَك اوشاغي اونون اليندن آلاجاق. اودور كي، يالوارماغا باشلايير:

-اي گؤيلر، كوله‌يي ياواشيت، بيزي خلاص ائله!

كولَك داها دا شدّت لنير، گلين يئنه ده يالواريب دئيير:

-اي فلك، قويما كولَك بالامي اليمدن آلسين، بيز بير-بيريميزدن آييرسين. بيزي بير يئرده داش ائله.

گلين اوشاغي برك-برك باغرينا باسير و ائله‌جه‌ده داشا دؤنور. بو داش ايندي "گلين داشي" آدلانير.

ادامه مطلب

اساطير، افسانه،‌ روايت‌لر (1)Əsatir, Əfsanə, Rəvayətlər

اساطير، افسانه،‌ روايت‌لر(1)

 Əsatir, Əfsanə, Rəvayətlər

يارانيش اوسطوره‌لري

لاپ قاباقلار آللاهدان باشقا هئچ كيم يوخوموش. يئر اوزو ده باشدان-باشا سويوموش. آللاه بو سويو ليل‌ ائله‌يير. سونرا بو ليلي قورودوب تورپاق ائله‌يير. سونرا تورپاقدان بيتكي‌لر جوجردير. اوندان سونرا دا تورپاقدان پالچيق قاييريب انسانلاري يارادير، اونلارا روح وئرير.

ادامه مطلب

قوموق – بالكار آتالار سؤزو Qumuq-balkar atalar

قوموق – بالكار آتالار سؤزو

Qumuq-balkar atalar sözü

قوموقلار: داغيستان اؤلكه سي نين دوزنلري و داغ اتك لري بؤلگه لرينده همچنين چئچن – اينقوش و شمالي اوسئتيادا ياشاييرلار. 1970 – جي ايلده سايلاري 169 مين نفر اولموشدور. ديللري تورك ديللري نين قبچاق قوروپونا داخيلدير.قوموق ديلي قيبچاق قوروپو ديللري نين پولووئست و يا كومان قبيله اتفاقلاري نين اوغوز قوروپو ديللري ايله قايناييب قاريشماسي نتيجه سينده اورتايا چيخميشدير. بو ديلين اساس اوچ لهجه سي واردير.1- خاساويورت1- بويناك3- قايتاق..قوموقلار؛ 1929–جو ايله كيمي عرب اليفباسيله يازيرديرلار، سونرالار لاتين اليفباسيندان استفاده ائتديلر. 1938–جي ايلده روس گرافيكاسينا (سيريليك) كئچديلر. قوموق ديلينده، 220 مين آدام دانيشير(1970). خزر طايفا بيرليكلري و ائله جه  ده ايقور- فين و اسلاويان عيني زماندا بولقار ديللري نين ده معيّن رولو اولموشدور.

بالكارلار: اؤزلريني تاوولو(داغلي) ماللكار آدلانديريرلار. اساساً كاباردا- بالكاردا ياشاييرلار. بو خالقين بير حصّه سي قيرقيزيستان و قزاقستان دا ياشاييرلار. 1970–جي ايلده جمعیت لرینین سایی 60 مين نفر اولموشدور. قارا چاي بالكار ديلينده دانيشيرلار. خالق تركيب لري (گلمه ايران ديللي طايفلار، قبچاقلار، آلانلار، بولقارلار، خزرلر) اشتراك ائتميشدير. ديللرينده موغول، عرب، فارس، آديگئي، اوسئتين، روس ديليندن گلمه سؤزلر واردير.

تبريز: حسن اومود اوغلو

ادامه مطلب

آیداش دلی سئل _ سئچیلمیش شعرلر seçilmiş şeirlər _ Aydaş dəlisel

 

seçilmiş şeirlər

Aydaş dəlisel

 

"Vağzal"

 

 

,vağzalda durmuşuq

...indi bu axşam

...payızın içində əsir səsimiz

,durnalar uçuşur şüşə dalında

!payız yarpağı tək ayrılırıq biz

 

,vağzalda durmuşuq

...indi bu axşam

...donub əllərində sarımtıl güllər

,tale qarşımıza vaqonlar düzüb

...birdə sabahsıza uzanan reyllər

 

,vağzalda durmuşuq

...sən gedəcəksən

...dolur boş salona qatarın fiti

...məndə bir ömürlük acı xatirə

...səndə bir nəfərlik qatar biliti

ادامه مطلب

ديوان الغات التركده پول، تجارت و قيمت­لي اشياءلار Divani luğatüttürk, pul , ticarət və qimətli əşyal

ديوان الغات التركده پول، تجارت و قيمت­لي اشياءلار

Divani luğatüttürk, pul , ticarət və qimətli əşyalar

كاشغرلي محمودون وئرديگي معلوماتا گؤره، قديم توركلر پولا «يارماق» دئييرميشلر. ديوانين متنيندن آيدين اولور كي، «يارماق» آدي ايله تانينميش پولون جنسي، گوموش اولموشدور. كاشغري همن كلمه­يه سينويم اولاراق «آقچه» سؤزونو ده وئرميشدير. چونكي اونون استحصاليندا «گوموش»دن استفاده ائديليردي.

ادامه مطلب

مشخصات كلمات تركي دخيل در زبان فارسي Fars dilində Türk sözləri

مشخصات كلمات تركي دخيل در زبان فارسي

Fars dilində Türk sözləri

ادامه مطلب

كدامين كلمات فارسي نيستند؟ (مشخصات كلمات دخيل در زبان فارسي كدامند؟)

كدامين كلمات فارسي نيستند؟

(مشخصات كلمات دخيل در زبان فارسي كدامند؟)

ادامه مطلب

علامات كلمات دخيل در زبان عربي كدامند؟ Ərəb dilində alinma sözlərin göstəriciləri

مشخصات كلمات دخيل در زبان عربي كدامند؟

 Ərəb dilində alinma sözlərin göstəriciləri

ادامه مطلب

آيلار و داشلار Aylar və daşlar

  آيلار و داشلار

Aylar və daşlar    

(هانسي آيدا دوغولدون، سنه مثبت تأپير بوراخان داش- قاش نه­دير؟)

ادامه مطلب

توركلرده داش اينانجي Türklərdə daş inancı

توركلرده داش اينانجي

Türklərdə daş inancı

 

ايلك انسانين نئجه يارانديغي، يئر اوزونه هاردان گلديگي، مختلف خالقلاردا و اينانجلاردا فرقلي شكيل­لرده روايت اولونورسا، اونون، ايلك سيرداشي­نين داش اولدوغو بوتون خالقلارا بللي­دير. انسانين ياشاييشي بلاواسطه داش ايله باغلي اولموشدور. ايلك انسان اؤزونو وحشي حيوانلار، طبيعي بلالاردان، ايستي-سويوقدان قوروماق اوچون داغلارين، قايالارين و بؤيوك داش ­سلسله­لري­نين گؤوده­سينده­كي اويوقلارا، ماغارالارا  سيغينميشدير. سونرالار همن كاهالاردان، ماغارالاردان چيخان انسان، همن داشلاري و قايالاري اؤزونه آتا، آنا، جدّ يا دا يارادان قوّه حساب ائتمشدير. و حتّي داغي، قاياني انسان كيمي تصوّر ائتميشدير. ائله بونا گؤره­ ده، داغين باشي، داغين دؤشو، داغين آياغي، داغين يالي، داغين اته­يي و س. سؤزلر ديليميزده قالماقدادير. ايلك انسانين ياتاغي قوروناجاغي داش كاها، داش قايا اولماقلا برابر ايلك سيلاحي دا داش اولموشدور. ايلك انسانلار قيدا الده ائتمك اوچون حيوانلارلا چنگه­له­شير و اونلاري اوولاماغا چاليشيردي، لاكين الي يالين انسان وحشي حيوانلارين قارشيسيندا عاجز قاليردي. او دوشوندو كي، همن حيوانلارا قارشي سيلاحا ساريلماليدير.

ادامه مطلب

اصطلاحات خويشاوندي توركي Türkcə əqrəbaliq terminləri

اصطلاحات خويشاوندي توركي

(بر اساس ديوان لغات الترك و سنگلاخ)

Türkcə əqrəbaliq terminləri

(Sənglax və Divani Luğatittürk əsasında)

حسن اوموداوغلو

ادامه مطلب

ديوان لغات الترك ده آتالارسؤزو Atalar sözü Divani Lüğatüttürkdə

ديوان لغات الترك ده 

آتالارسؤزو

Divani Lüğatüttürkdə

Atalar sözü

 

 آج نا ييماس تق نا تيماس // آج نه يئمز، توخ نه دئمز

آلين آرسلان تتار كُوجِن اُيُق تُتماس // فند (نيرنگ)ايله اسلاني توتماق اولار، قول گوجو ايله قوش قوواني دا توتماق اولماز.

آلين ارسلان تُتر كوجون كُكسُك تُتماس

آي تُلُون بُلسا اِلكِن اِملاماس / /دولو آيي (ماه بدر) ال ايله گؤسترمزلر

اُبرَق يَسِقدِن تُوزلغ يا جقار

ات تُركُن قنادي دُر

اَت تكُزلِكي آي بُلماس

اِت جَقِري اَتقا تكير اَت جَقِري اَتقا تَكماس

اَتاغقا اُبكَلاب سُوكا سُوزلامادُك

اَتقا اُوُوت اَقسا اُلدَنك يَيماس

اَتُن يُوكي اَش بُلسا اَجقا از كُرُنُور

اج ايوَك تُق تُلَك

اَجغلغ اَر شابُوك قَريماس

اَذكُو اَر سَنكوُكي اَرير اَتي قَلير

اَذكولُكن كل اِسيزلِكن كلما

اَذِن كِشي نانكي نَنك سانماس

اَر سُوزي بير اَذَر كُكي اُوج

اَرباسيز اَت اَشوماس اَرقاسيز جَريك سَيوماس

اَرتَق اَردَن اَرتُق اَلماس

ادامه مطلب

«تاریخده ایلک­لر و اَن­لر» Tarixdə ilklər və ənlər

«تاریخده ایلک­لر و اَن­لر»

Tarixdə ilklər və ənlər

 

·       دونیادا گؤرولن ایلک دوزنلی (منظم) مدنیّت مئسوپوتامیا (بین­النهرین) مدنیّتی­دیر.

·       تاریخده ایلک یازینی (میخی یازی) سومئرلر ایجاد ائتمیشلر.

·       دونیادا ایلک حقوق دولتی سومئرلردیر.

·       شهر دولتی اولاراق یاشایان ایلک مدنیّت سومئرلردیر.

·       دونیانین ایلک کتابخاناسی نینووادا آشورلار طرفیندن قورولموشدور.

·       ایلک رسیم یازیسينی (تصویری خط) مصر مدنیّتی ایجاد ائتمیشدیر.

·       ایلک میدان ساواشی و ایلک آندلاشما (عهدنامه) مصرلی­لر و هیتیت­لر آراسیندا

         اولموشدور.

·       گونش تقویمی­نی تاریخده ایلک دفعه اولاراق مصرلی­لر ایجاد ائتمیشلر.

·       آنادولودا قورولان ایلک دولت هیتیت­لر طرفیندن اولموشدور.

·       ایلک مجلس هیتیت­لرده و پانکوس آدیندا قورولموشدور.

·       ایلک تاریخ یازیچیلیغی هیتیت­لردن باشلانمیشدیر.

·       تاریخده ایلک دفعه پول­دان استفاده ائدن خالق، لیدیالیلار اولموشلار.

·       خیریستيانلیغی (مسیحیّتی) ایلک دفعه رسمی دین اولاراق قبول ائدن و اونو 

         یایماغا  چالیشان دولت، روم دولتی اولموشدور.

·       دنیزچیلیگی، دنیز تجارتینی ایلک دفعه اولاراق فینیقی­لر ایجاد ائتمیشلر.

·       تاریخده ایلک دفعه تک تانری­لی دین عبرانی­لرده گؤرونموشدور.

·       کاغیز، کومپاس (قطب گؤسترن)، باروت، چاپ کیمی مهم اختراعلار ایلک دفعه اولاراق

         چین­ده اولموشدور.

·       بیلینن ایلک تورک قادین حکمدار «تومروس»دور.

·       تاریخده بیلینن ایلک آتلی کؤچری جمعیت اسکیت­لردیر.

·       تاریخده بیلینن ایلک تورک دولتی هونلار طرفیندن قورولموشدور.

·       تورک­لر ایلک دفعه مئته خاقان دؤرونده بیر بایراق آلتیندا توپلاشمیشلار.

·       ایلک تورک دولتی و ایلک نظاملی قوشون تشکیلاتی مئته خاقان دؤرونده یارانمیشدیر.

·       آوروپادا قورولان ایلک تورک دولتی (باتی) هون دولتی­دیر.

·       تورک آدی ایلک دفعه دولت آدی اولاراق گؤی تورک­لر طرفیندن استفاده ائدیلمیشدیر.

·       ایلک تورک الیفباسی گؤی تورک­لر طرفیندن ایجاد ائدیلمیشدیر و همن آدلا مشهوردور.

·       تورک دیلی و ادبیاتی­نین ایلک دَیرلی و مهم یازیلی متن­لری اورخون عابیده­لری­دیر.

·       دین دَییشدیرن ایلک تورک خالقی اویغورلاردیر.

·       اَن اوزون تورک داستانی «ماناس»دیر.

·       اسلامیّتی قبول ائدن ایلک تورک خالقی «قارلیق»لاردیر.

·       تاریخده بیلینن بؤیوک تورک دولتلری اوغوزلار طرفیندن قورولموشدور.

·       تورکلردن ایلک یئرلشیک (اوتوراق) حیاتا کئچن خالق، اویغورلاردیر.

·       مصرده قورولان ایلک تورک دولتی تولون اوغوللاری­دیر.

·       اورتا آسیادا اسلام دینی­نی رسماً قبول ائدن ایلک تورک اسلام دولتی قاراخانلی­لاردیر.

·       تاریخده مهم تأثیر بوراخان ایلک تورک­لر، اسکیت­لردیر.

·       افغانستاندا قورولان ایلک تورک دولتی غزنوی­لردیر.

·       تورک تاریخینده «سلطان» عنوانی ایلک دفعه اولاراق غزنوی­لر طرفیندن ایشله

         دیلمیشدیر.

·      ایراندا، ایلک کاغیز پول تورکلر طرفیندن «چاو» آدی آلتیندا و تبریز شهرینده

        بوراخیلمیشدیر.

·       دونیادا بیلینن ایلک تجاري سيغورتا (بیمه) آنادولو سلجوقلو دولتینده اولموشدور.

·       تورک­لر ایلک دفعه توپ سیلاحیندان کوزووا ساواشیندا استفاده ائتمیشلر.

 

                                                         حاضیرلایان:    

رضا عبدالهی جهانی - تبریز

سيري در مقدمه هاي پنج جلدي فرهنگ نظام

گزيدة كلام برجسته از «فرهنگ نظام» سيد محمد علي لاريجاني (داعي الاسلام) در باره تاريخ  زبان و لغت فارسي

(فرهنگ نظام از نظر ريشه شناسي لغات فارسي يكي از  منابع مهم لغتنامه دهخدا میباشد) 

 حسن اوموداوغلو

 

از ابتداي لغت نويسي فارسي تا قريب يك قرن قبل هر لغت نويسي الفاظ قديمه متروكه و الفاظ ولايتي و الفاظ مخفف و مبدّل در ضرورت شعري اشعار را نوشته معني مي­كرده­است. به اين خيال كه الفاظ نثري و تكلّمي شعر متكلمان در زبان فارسي ميدانندو محتاج آنها نيستند. اول لغت نويس اين دسته علي ابن احمد طوسي است كه در اواسط قرن پنجم هجري بوده و آخر ايشان كه تاكنون مشهورترين لغت نويس فارسي است، محمد حسين خلف تبريزي است كه اهل حيدر آباد دكن بوده و پدر يا جدّش از تبريز ايران آمده بود – برهان تخلّص داشته و فرهنگ خود برهان قاطع را در دكن جلال ابدي سلطان عبدالله قطب شاه (وفات سنه 1083 هجري قمري) ساخته است – در تمام فرهنگهاي دسته مذكوره الفاظ تكلّمي و نثري  مثل خوردن و رفتن و گفتن و شنيدن و درخت و اسب و آب و امثال آنها موجود نيست و اگر لفظي معني تكلّمي و نثري هم دارد در آن معني بلفظ «معروف» يا « مشهور است» اكتفا نموده معاني شعري را مفصّل نوشته­اند يك لغت نويس ايراني كه از درباريان ناصرالدين شاه قاجار (وفات سنه 1313 هجري قمري) بوده به سبك همين دسته نوشته و صرف الفاظ مخصوصه شعري را در فرهنگ خود (انجمن آراي ناصري) جا داده و براي هر استعمال حتي الامكان اشعار سند آورده – چون مؤلف مذكور (رضا قلي خان هدايت) شاعر و متوغل(دور رونده) در اشعار بوده خواسته فرهنگي براي الفاظ مخصوصه شعري نويسد....(جلد1 ص.3-2 )[ مولف فرهنگ نظام، از طرف سلطنت اسلاميه دكن براي ترتيب لغت اقدام نموده است.به همين خاطر به ايران آمده و سه سال در ولايات ايران به تحقيق و جمع آوري مطالب  پرداخته است.او اولين لغت نويس فارسي را ، «ابوالحسن علي ابن احمد الاسدي الطوسي» قيد كرده است.كه وي در اواسط قرن پنجم بوده است.و آخرين ايشان ، محمد حسين خلف تبريزي ميباشد.كه وي اهل حيدر آباد دكن بوده و پدر و يا جدّش تبريزي بوده­است.و برهان تخلص ميكرده، لذا كتاب خود را « برهان قاطع » نام كرد.(زمان سلطان عبدالله قطب شاه به سال 1083 هجري بوده است). داعي الاسلام گويد :  اوّل فرهنگ نويسان فارسي از هند بوده­اند. ريچردسن انگليسي، لغت  فارسي به انگليس نوشت.بعد از آن علماي هند شمس اللغات را به سرپرستي مستر جوزف ترتيب دادند.طوسي فرزند احمد اسدي طوسي است كه معلّم فردوسي بوده است.........زبان فارسي به سرپرستي خانواده ساماني و غزنوي به يك درجه عالي كمال رسيده بود.....قديمي ترين كتاب خطّي فارسي دو كتاب الابنيه عن حقايق الادويه كه بخطّ علي ابن احمد  است و در كتاب خانه پايتختي اطريش موجود است (447 هجري1036 ميلادي).....

ادامه مطلب

پژوهش واژه­هاي سرياني در فارسي. جليل اخوان زنجانی Fars dilində suryani sözlər

پژوهش واژه­هاي سرياني در فارسي. جليل اخوان زنجانی

Fars dilində suryani sözlər (mətn fars dilindədir)

 تلخيص و تعليقات:‌ حسن اومود اوغلو – تبريز 1387

مواد ذكر شده در علامت [ ] مربوط به «حسن اومود اوغلو» ميباشد.

 

سورياني نام زبان قومي با­ همين نام مي­باشد. سورياني­ها قومي سامى‌نژاد بودند كه با قوم آرامى خويشاوندي داشتند. نام كشور«سوريّه» كنوني از نام اين قوم گرفته شده است. زبان و لهجهء اين قوم با نام قبيله­ايشان «سريانى»(1) مشهور گشت. اين لهجه از لهجه‌هاى مهم آرامى شرقى است و در ايران از خود آرامى معروفتر است و چون آثار اين لهجه متأخر است، آثار پيشين آرامى را رفته رفته از يادها زدوده جانشين آن گرديده است. خطى كه براى نوشتن سريانى بكار ميرفته با اندك تغييراتى همان خط آرامى است. مركز اين لهجه در شمال عراق [ بين‌النهرين ] شهر ادسا(2) است كه سريانى بكار ميرفته ارها(3) و در كتب اسلامى الرها خوانده شده و اكنون اورفا نامند. در قرن دوم ميلادى اين شهر يكى از مراكز مهم عيسويان گرديد و در چند قرن پيش از آن زمان اسكندر و جانشينان وى سلوكس و انتيوخس شمال بين‌النهرين از مراكز زبان سريانى بوده و بواسطهء مهاجرت گروهى از مردمان مقدونيه و يونان در آن سرزمينها، سريانى رنگ و روى خاصى گرفت و بر ديگر لهجه‌هاى آرامى برترى يافت و بسيار لغات يونانى با زبان سريانى درآميخت و تغييرى در انشاء و اسلوب آن پديد آمد. آنچنانكه در تحرير مسايل دينى و فلسفى و علمى زبانى رسا و ثروتمند گرديد. خط سريانى هم از خط يونانى متأثر گشته براى كتابت بهتر و روشنتر شد. ديگر از مراكز مهم سريانى شهر روحانى عيسويان شرقى نصيبين(4) است. آثارى كه بزبان و خط سريانى پيش از نفوذ دين عيسوى بجاى مانده نسبة اندك است. اما آثار پس از آن عهد كه غالباً ترجمه و تفسير توراة و انجيل و مسائل دينى و سرودهاى مذهبى است بسيار است. و همچنين در ادبيات و تاريخ و علوم يادگارهاى گرانبهايى بدين زبان باقى مانده از جمله اسكندرنامهء مجعول و منسوب به كاليستنس ترجمه سريانى، قانون مدنى زمان ساسانيان كه مترجم آن يشوع‌بخت ايرانى نسطورى است. مانى مشهور شش كتاب خود به زبان سريانى نوشت چون در آن زمان زبان سريانى در مغرب ايران زبان علمى و ادبى بود. هنوز هم در بسيارى از سرزمينهاى عربى‌زبان، لهجهء سريانى وجود دارد. لهجهء آشوريها و كلدانيهاى سوريه و عراق و تركيه و ايران سريانى است. لهجهء سريانى آشوريها با لهجهء سريانى كلدانيها اندك تفاوتى دارد. اين لهجه در سرزمينهايى كه برشمرديم با زبانهاى محلى چون عربى و فارسى و تركى آميخته شده و به صورتى «سريانى‌نو» در آمده است. (لغتنامه دهخدا)  كشور ايران تا به امروز خطّي نداشته است. الفباي ميخي با ميانجيگري بابلي­ها در ايران باستان تطبيق گرديد و خط اوستايي نيز از خطّ آشوري// عاشوري اخذ و جعل گرديد. سرياني­ها همان مردماني بودند كه الفباي اوستايي را از روي البفاي آشوري ساختند و اوستاي ايرانيان را بتحرير در آوردند چون خواندن  و نوشتن و كسب علم در ايران باستان براي عامّه مردم آزاد نبود و  كسب علمي هم اگر بوده باشد، صرقاً ‌براي درباريان، موبدان و هيربدان آزاد بود بهمين خاطر، كتاب ديني ايرانيان بدست غير ايراني­ها و بصورت هزوارش نگاشته شود و چون كتّاب اوستا سرياني بودند سيل عظيم واژگان سرياني بطريق ايشان  در اوستا وارد گرديد....واژه­هاي حاضر «مشت نمونه خرواري است» از انبوه واژگان سرياني در فارسي ....

 

ادامه مطلب

توركلرده تقويم، زامان و آسترونوميا تئرمين­لريTürklərdə təqvim, zaman və Astronomia terminləri

توركلرده تقويم، زامان و آسترونوميا تئرمين­لري

Türklərdə təqvim, zaman və Astronomia terminləri

حسن اوموداوغلو

 

ادامه مطلب

«رنگلر» Rənglər

«رنگلر»

Rənglər

حسن اومود اوغلو

 رنگلر تانري­نين ان بؤيوك نعمتي­دير. انگين دونيانين رنگسيز تصور ائتمك مومكون دئييل . انسان اوغلو بير آن رنگسيز ـ بوياسيز دونيايا فيكيرلشسه تانري­نين قدرتينه كيفايت قدر اينانا بيلر. دونيا عاليم­لري بيلگي سايارلا (كامپيوتر) دونيا اوزرينده اولان و گؤز قدرتيندن خارج اولان رنگلرين چالارلاريني (طيف)  16 ميليونا قدر تخمين ائتميشلر. بعضا يئر اوزونده ياشايان خالقلارين بير رنگ اوزره اينانديقلاري و سؤيله­ديكلري سؤزلر بيرـ بيرينه اويغون گلمير. باشقا سؤزله بعضي خالقلاردا بير رنگه اولان دويغو و حس باشقا ملّت لرده عئيني شكيلده ايضاح اولونمور، ديگر سؤزله باشقا بير سمبل­دور . نئجه كي ميلاددان اؤنجه ايكي چاي آراسي (بين النهرين) بؤلگه­سينده بير سيرا خالقلاردا كوتله­وي جماعتين ماتم رنگي ساري (نارنجي) اولموشدور، عيني حالدا همن ملّتين يوكسك طبقه­لي عائيله­لرينده ماتم رنگي قارا اولموشدور. اورتا آسيانين  بو گونكو توركوستان ناحيه­سينده قديم كي تورك خالقلاريندا دا بئله  مسئله­يه راست گلمك اولور. (باخ = اولژاس سليمان اوفون آز ـ يا كتابينا)                                                                                      

بونونلا بئله  معاصير دؤوروموزده دونيا خالقلاري آراسيندا رنگه اولان دويغو ـ‌ آنلام گئت، گئتده ايلگي­لر اوزوندن اوست ـ اوسته دوشور و دويغو ـ  آنلام جهتدن عيني­لشير. ائله­جه­ده بوتون دونيادا تانيان قارا خاچ (صليب سياه) اؤلوم و اؤلولره عائيد مراسيم لرين***** سمبولو ماوي خاچ (‌صليب آبي ) حئيوانلاردان حمايت ائدن اتفّاقين سمبولو، قيزيل خاچ (صليب سرخ) طيبيعي حادثه­لردن و محاريبه­لردن خسارت گؤرن خالقلارين يارديمينا چاتان تشكيلاتين سمبولو ياشيل خاچ (صليب سبز) ايسه يئر اوزونده اولان مئشه­لر و اورمانلار و گؤي ـ گؤيرنتي لردن حمايه ائدن اورقانين علامتي­دير.

ادامه مطلب

«قارقار» Qarqar

 «قارقار»

 Qarqar

يازان: اي . جعفرسوْيلو

 بير آسسوُر ميخي يازيسيندا (اِ . اَ . 1200) آذربايجان توْرپاغيندا ياشايان خالقلاردان بيري‌نين خارخارلار اوْلدوغو گؤستريلير (39/10). م.خورئنليگه گؤره قارقارلار آلبانيدا ياشاييرلار (388/3). همين يئر آسسوُر يازيلاريندا گؤستريلن اراضي ايله اويغون گلير.

قارقار آدي هوْمئرين «ايليادا» پوْئماسيندا دا واردير. اوْ، گؤسترير كي، ايدي [İdı] داغي‌نين زيروه‌لريندن بيري قارقار آدلانير و داردانئل بوْغازي ياخينليغيندا قارقار آدلي شَهَر وار (550/ 18). وئرگيلي‌نين «ائنئيدا» [Eneida] پوْئماسيندا قارقار داغي ائنئيين [Eneyin] گلديگي كيچيك آسييا توْرپاغيندا خاطيرلانير. شاعير يازير كي، ائنئيين قالخانيندا كؤرپوسونه سيغمايان چاي تصوير اوْلونوب. آراشديريجيلاردان بير چوْخو گومان ائدير كي، همين تصوير آراز چايي‌نين رمزيدير. دئمَلي آسسوُر يازيلاريندا و «ائنئيدا» پوْئماسيندا ياد اوْلونان قارقار يوُردلاري آراز چايي‌نين ساحيللرينده يئرلشيرميش.

ادامه مطلب