آذربایجان رقص­لریند‏ن...

حرمتلی اوخوجو! همین مقاله رقّاص، اباذر (یاشار) ایرانی-اوتلار رقص قوروپونون فعّال عضوی  و رقّاص محمّد محمّدی-ایلدیرم رقص قوروپو  مدیرلری طرفیندن اوغورلانمیش و بوراخدیقلاری رقص دیسکئتی (سی‌دی) و قوردوقلاری وبلاگ‌دا اؤز یازدیقلاری مقاله کیمی تقدیم اولونموشدور.بو کیچیک مقاله نی آز یاشلی، جسور اوغلان ـ «آیدین عبادی»یه اتحاف ائدیرم...

عصریمیزده رقص، دونیا خالقلاری اینجه صنعتینین آیریلماز بیر قولودور. هر خالقین اؤزونه مخصوص رقص­لری وار. دؤروموزده، بو اینجه صنعت نوعو داهادا اینکیشاف ائتمیش و مختلف قوللارا آیریلمیش‏دیر. «رقص ریتمیک حرکتلرین ایفاده‏لیگی و انسان بدنی‏نین پلاستیکلیگینه اساسلانان اینجه صنعت نؤعودور.»[1] سووئت ائنسیکلوپئدیاسیندا، رقص حاققیندا وئریلن بو ایضاح مکمّل اولمایاراق، اوسته‏لیک یالنیش‌دير؛ چون‏کی بشر تاریخینده اینجه صنعت اولمازدان اؤنجه، رقص­لر مؤجود اولموشدور. فیکریمیزجه، ایلک انسانلار خارق‏العاده آکسیالار (ایش، عمل)، فوق‏الطبیعی قوّه‏لر قارشی‌سیندا اؤزلریند‏ن رئاکسیا (عکس‏العمل) گؤستریب و معیّن حرکتلرله،‏ اؤز حیس‌لرینی، دویغو، دوشونجه و قورخولارینی آشکار و ایفاده ائتمیشلر. رقص؛ کئییک‏کیشی‏نین (ايلك انسان)نین امک، گونده‏لیک ایشلری، اوْوچولوق و طبیعته قارشی ایچیندن قوْپان حیس و هیجانیندان دوغولموش دیل و دوشونجه طرزی‏دیر. ایستر خئیر، ایسترسه شر قوّه‏لر قارشی‌سیندا سمبولیک و رمزی شكيلده اولان جاوابي‌دیر. باشقا سؤزله دئسك، دانیشیق عنصرلرینه (سس، جمله و...) دایانمایان بیر دیل‏دیر. ساده، لاکونیک و عین حالدان دولغون ايفاده طرزي‌‏دیر. بو ساده دیلین ایچینده مرکّب‏لیک وار. فونئتیکا، لئکسیکا و گراماتیکا ائلئمئنت‌لریندن یارارلانمایان بو دیلین (رقصین) اساس تملی ایسه، ال‏ حرکتی (گئنئتیک دیل)، میمیکا و پانتومیم‏دیر. رقص‏ده آردیجیل و ریتمیک حرکتلر، ایزله‏ین انسانین ذهنینده معیّن بیر موْتیوی تصویر ائده‌ر‏ک جانلاندیریر. ایلک انسان، ریتمیک حرکتلرده، دینی و سئحیرلی تأثیر اولدوغونا اینانیردی. مقدّس رقص­لر انسانلیغین ان اسکی بیر اینانجی‏دیر. ایلک انسانلار، رقصی، عمومیّتله ماسکالارلا ایفا ائده‏ردیلر. ساواش، اؤلوم رقص­لری هله‏ده بعضی خالقلاردا قالماقدادیر. قدیم تورکلرین شامان رقص­لرینده انسانی اؤزوند‏ن چیخاران (ترانس حالی) رقص­لر وارایمیش. یونانلی‏لارین « Eleusis » آیین‏لرینده، دیونیسوس دینینده، اسلامیّتین مولوی‏چیلیک آیینینده، انسانی اؤزوند‏ن چیخاران و تانری‌یا چاتدیران رقص­لر واردیر.[2] رقصین یارانما تاریخی و هانسی بیر خالقین طرفیندن یارادیلدیغی علم عالمینه دوزگون بللی دئییل‏دیر. بلکه‏ ده ایلکین رقصی، سورو حالیندا یاشایان انسان، ( Barikosefar, Dolikosefar ) یاراتمیش‏دیر. بو ایسه پالئولیت (قاباداش) دؤروندن قاباقکی مین‏ایللیک‌لره قاییدیر. آفریقا یئرلی‏لری، قیزیل‏دری‏لر، استرالیا یئرلی‏لری و قدیم تورکلر، رقصین ایلک یارادانلاری اولموشلار. آدی چکیلن خالقلارین یاشادیغی اراضی‏لرده، بشریّتین کؤرپه چاغلاریندان قالان پئتروگیْلیف‌لر، قایا‌اوستو رسم‌لر بونا اَن دوزگون توتالقادیر. بو قدیم قایااوستو رسم‌لر هله ‏ده قالماقدادیر؛ 58000 ایل میلاددان اؤنجه استرالیادا، 45000 ایل میلاددان قاباق آفریقادا (ساخاران)، 16000 ایل میلاددان قاباق باشقیردیستاندا (تامقالی)، اؤزبکیستاندا (سارجی‏سای)، فرانسه‏ده (کومبارئل، مونتئسپان، لاسکو) اسپانیادا (آلتامیرو و کاستیلیو)دا یئرلشن ماغارا و قایا تصویرلری واردیر. آنجاق آذربایجان رقصی ایله باغلی اَن ایلک رسم‌لر ایسه قوْبوُستان قایااوستو رسم‌لری‌دیر. همین قایااوستو رسم‌لر میلاددان 34000 ایل قاباغا عاییددیر.[3] آذربایجان رقص­لری‌نین زنگین و چئشیدلی اولدوغو، بو خالقین اؤزونون و رقص­لری‌نین قدیملیگینه توتارلی وثیقه‌‏دیر. رقص حاققیندا دوشوندوکده، بئینیمیزده بیر نئچه سؤال‏ یارانیر: 1- رقص سؤزو هانسی خالقین لئکسئمی‏دیر؟ 2- رقص­لرین هانسی نوع داها قدیم دؤورده یارانیبلار؟ 3- رقص سؤزونون آنلامی نه‏دیر؟ رقص سؤزونون منشأینه دایر بیر چوخ عالیم‌لر نظر وئرمیشلر. ایستر عرب، ایستر فارس و یا خود تورک لئکسیکولوق و ائتیمولوقلاری بو سؤزو اکثر حالدا عرب منشألی سؤز حساب ائتمیشلر. فارس لئکسیکوگرافی، علی‏اکبر دهخدا اؤزوندن قاباقکی لوغت‏شناسلارا دایاناراق رقص سؤزونو عربجه حساب ائدیب ایضاحیندا یازیر: «پویه دویدن (آختاراراق قاچماق)، جنبیدن (ترپنمک)، درخشیدن سراب (ایلغیمین پارلاماسی)، جوشیدن می (چاخیرین قایناماسی)، مست کردن (اسروک‌لنمک)، بازی کردن (اویناماق) و سایر.»[4] دهخدا و باشقا دیلچی‌لر سهو ائدره‏ک رقص سؤزونو، عرب سؤزو کیمی قیده آلیرلار. بیز، چوخ مدّتلی آختاریش و تدقیقاتیمیزا دایاناراق بو سؤزو عربجه دئییل، لاتین منشألی لغت حساب ائدیریک. رقص سؤزو اصلینده «Reaksia//Reactio» سؤزوندن آلینمیشدیر. همین سؤزون بیرینجی حصّه‌سی  (Re):  علیهینه و ضدّینه آنلامینی داشیییر، آمّا ایکینجی حصّه (aksia) سؤزو ایسه ایش و عمل دئمکدیر. بئله‌لیکه دئمک اولار کی، رقص سؤزو حرکت و فعّالیّته جاواب قایتارماق‏دیر. دوغرودان دا بئله‏دیر. رقص، ایلک انسانین فوق‏الطبیعی قوّه‏لر، تانریلار، گوجلو وارلیقلار و طبعیت حادثه‌لری قارشی‌سیندا، اؤزوندن گؤستردیگی، رئاکسیا (جاواب و حرکت)‏دیر. دئمک «رقص» سؤزو لاتین منشألی رئاکسیا سؤزون عرب‏لشمیش (معرّب) فورماسی‏دیر. آذربایجان تورکجه‏سینده، رقص سؤزونه قارشیلیق اولاراق چوخ لئکسئم‌لر واردیر همین سؤزلر خالقیمیز طرفیندن هله‏ده ایشلنمکده‏دیر. قدیم آذربایجان و تورک خالقی، رقصه «اوْیوُن» دئییردی. همن سؤز فارس دیلینه «آیین» فورماسیندا کئچمیش و او دیلده اؤز ایشلک‌لیگینی قوْروُیان اَن قدیم تورک سؤزلریندن‏دیر. اویون سؤزو: اوْی؛ فیکیر، دوشونجه، دوشونجه‏نین ایفاسی، مصلحت، یاریش آنلامیندادیر. دیلیمیزده اویون وئرمک، اویون اویناماق، اویون بازلیق، اویون باباسی ( قدیم کوتله‌وی  رقص­لرده رهبرلیک ائدن آدام) و سایر دئییم‌لر بو گونده ایشله‌نیر. میرعلی سیّد اوْف گؤستریرکی، شور، قیرقیز، قارا قیرقیز، اویغور، تئله‌اوت تاتارلاری‌نین دیلینده، لئبئد لهجه‏سینده اوْی سؤزو عاغیل، درّاکه (قاناجاق)، آنلاماق، ذکا، معناسیندادیر. قدیم اؤزبکجه‏ده (شورا و مصلحت) دئمکدیر.[5] همین اویون ( رقص ) یوغ مراسیمینده اجرا اولونوردو. اویون سؤزوندن باشقا، دیلیمیزده سوزمک، سیندیرماق، قول گؤتورمک سؤزلری‏ ده رقص معناسیندا ایشلنمکده‏دیر. قازاق تورکلرینده رقصه «Biy» و اویغور تورکلرینده ایسه «Ussul» دئییلیر. بیزیم فیکریمیزجه عرب، فارس دیلینده‏کی اهل عرفان رقصی ساییلان سماء سؤزو ده، اصلینده آذربایجان و تورک دیلینده رقص آنلامینی داشییان «سینما» (سیندیرماق//رقصیدن) سؤزوندن آلینمادیر.[6] رقص­لرین نوعو  رقص­لر اساساً ایکی یئره بؤلونور: 1-سوْلوْ  رقص­لر (فردی و تکلیکده ایفا اولونان رقص­لر) 2-کوْللئکتیو رقص­لر. (کوتله‌وی  و ‏جمعی شکیلده ایفا اولونان رقص­لر). فیکریمیزجه کوللئکتیو (جمعی) رقص­لر، سوْلوْ (فردی) رقص­لردن داها قدیم‏دیر؛ چونکی ایلک انسانلار، سورو شکلینده یاشایان زامان، دیری قالماق، قیدا الده ائتمک شانسی، اوْوون (شکار) اوغورلو و یا اوغورسوز اوْلدوغو، سیلاحا گوونه‌رک دئییل، بلکه انسانی قوّه‏نین ساییجا آز-چوخلوغونا باغلی‏ایدی. ایلک اوْوچولوق دؤرو قبیله‏نین انسان جمعیّتی‌نین سایی‌جا بیرباشا باغلی‏دیر. ائله بونا گؤره‏ده ایلک رقص­لر همن دؤور یعنی ایلک اوْوچولوق دؤورو ایله علاقه‏داردیر. حتی بوگونکی کوتله‌وی رقص­لریمیزده اوْوچولوق علامت‌لری اوْخ آتماق، آت قوْوماق، حیوان حرکت‌لری قالماقدادیر. فردی و یا سوْلوْ رقص­لره گلدیکده، دئمک اولارکی بو رقص نوعو، کوتله‌وی رقصدن داها گنج‏دیر. دین‌لرین یارانماسی، اوتوراق حیات، توتئمیزم و میفیک مضمونلو حرکت‌لر و فیقوْرلار فردی رقص­لرده داها چوخ گؤزه چارپیر. قدیم خالقلارین بیر چوخوندا اولدوغو کیمی قدیم آذربایجان و تورک خالقالاریندادا فردی رقص­لر دین و آیین‏لرله باغلی‏دیر. بو رقص­لر اساساً دینی رهبر، قام-شامان، و کاهن‌لر طرفیندن ایفا اولوناردی. بو رقص­لر؛ گؤیون اَن اوست قاتیندا اوتوران «اولگئن تانری»[7] اوچون قوربان وئریلن زامان، و یا خوُد ارلیک-یانگ[8] و یا خوُد دا آباسی‌لاری[9] قوْوماق اوچون اودون-آلوْووُن دؤوره‏سینده هرله‏نره‏ک، اودون اوستونه قیْمیْز چیله‏یه‌ر‏ک آیاقدان دوشوب اؤزوندن چیخانا قد‏ر ایفا اولونان حرکت‌لردن عبارت‏ایدی. همن رقص­لرده قام-شامان اَن دَ‏یرلی پالتارلارینی گئییردی‏ و آت سودوندن حاضیرلانان قیْمیْزدان ایچیب دؤهول-دومبرا و یا باشقا بیر موسیقی آلَتی ( اساساً ضربی آلَت ) ایله اکستاز حالینا (خلسه)  چاتیب؛ زیل قارا و یا آغ رنگلی آت، اینک و... حیوانلاری تانری‌یا قوربان سوناراق، ائل-اوبایا اوغور طلب ائده‏ردی. همین قاملار-شامانلار آردیجیل شکیلده تکرار اولان حرکت‌لرله پیس روحلاری قووماغا چالیشیردی. بعضاً همین شرّ روحلاری اؤز جسم‌لرینه دعوت ائدیر و اونو قیلینج و نیزه ایله اؤلدورور ائشییه بوراخیردیرلار. قام-شامانلارین پالتارلاریندا باشلیجا اولاراق توتئم (جد حساب ائدیلن حیوان و بیتگی) و کوسمیک وارلیقلارین ‏شکلی و یاخود آتری‌بیوتلاری اولمالی‏ایدی. رقص­لریمیزده قوشلارلا باغلی حرکت‌لر (قارتال، چغری، توغان و لاچین) آت قووماق و باشقا حرکت‌لر هله‏ده قالماقدادیر. معاصر دورده ایفا اولونان بعضی سوْلوْ رقص­لر ده واردیرکی، دینی و آیینی کاراکتئر دئییل، بلکه معیّن لیریک و ائپیک و سایر مضمونلار داشیییر، بونلار سوژئتلی رقص­لردیر. بو رقص­لر چوخ واقت قادینلار طرفیندن سوْلوْ (تک) شکیلده ایفا اولونور. اوستده وئریلن معلوماتدان سونرا، آذربایجاندا اَن چوخ ایفا اولونان اوچ رقص حاقییندا بیلگی وئرمک ایستردیک: یاللی:  الده اولونان قایناقلاردا یاللی اَن قدیم آذربایجان کوتله‌وی خالق رقصی کیمی ایضاح ائدیلیر. کوردلر، گورجولر، ارمنی‌لر آراسیندا دا گئنیش یاییلمیش‏دیر. تویلاردا و ائل شنلیک‌لرینده اینسترومئنتال آنسامبیْل (اساساً ایکی زورناچی و ناغاراچی‏دان عبارت) و یا خود ماهنی‏نین مشایعتی ایله ایفا ائدیلیر. ایفاچی‏لارین سایی غیر محدود اولور (5 – 10 و 80 – 100 نفره‏ دَ‏ک ). یاللی رقصی زامانی: * ال – اله توتولموش یا خوُد قادینلاردان عبارت و بعضاً قاریشیق دسته دوزه‏لدیلیر، همین دسته‏نین سایی ایکی، اوچ و داها آرتیق‏‏ اولا بیلر. ** دسته‏نین باشیندا دوران رقّاص، یاللی‏باشی (الینده یایلیق یا خوُد چوبوق توتور)، آخیرینداکی ایسه آیاقچی آدلانیر. *** یاللی اوّل‌جه آغیر تئمپلی باشلانیر، گئتدیکجه سرعت‌له‏نیر. **** ایفاچی‏لار ریتمیک حرکت‌لرله (بدن‏لری‌نین اَییلیب قالخماسی) ایله دؤره‏وی رقص ائدیرلر، بو رقص حاققیندا ایلک معلوماتا، قوبوستان قایا تصویرلرینده و داها سونرا نظامی‏نین «خسرو و شیرین» پوئماسیندا راست گلیریک. واختی ایله یوزدن آرتیق یاللی هاواسی اولموشدور؛ چولاغی، اوچ آددیم، دؤنه یاللی، آی دؤنه، زوپو- زوپو، هئراتی یاللی‏سی، قاز-قازی، کؤچَری، ائل یاللی‏سی، ایکی آیاق، قالادان قالایا،  چؤپو- چؤپو، سیا قوتو، تنزه‏ره، عرفانی و .... یاللی‌نین ایکی نوعو وار: 1-    سوژئتلی یاللی‏لار، 2-    رقص یاللی‏لار. معیّن حادثه‏نی تصویر ائده‌ن سوژئتلی یاللی‏لار، تئاترلاشمیش خالق اویونلاری اولدوغو اوچون، اویون یاللی آدلانیر. رقص یاللی‏سیندا ایسه تام قهرمانلیق موتیولری، خالقین احوال و روحیّه‏سیی، گنجلیگی، چئویکلیگی ترنّم و اؤز عکسینی تاپیر. آذربایجان یاللی‏سینا بنزه‏ر رقص­لر مختلف آدلارلا آوروپا و آسیانین بیر چوخ خالقاری آراسیندادا یاییلمیش‏دیر. گورجولرده پئرخولی، اؤزبک‏لرده یاللا و لاپار، مولداویالاردا تاباکارباسکا، فرانسیزلاردا بیرانئل و فیراندولا، رومئن‏لرده آرکان، بولغارلاردا تیزئسکوخورو، چئک‌لرده چئتریژ پارووا، یونان‏لاردا سیرتاکی و... .[10]مشهور یاللی‏لاردان اوزون دره، جینیق-جینیق، گوپو، کوردون آغیری، جیران-جیران، شرور، شرانی، ناخجوانی، تبریز یاللی‏‏لاری‏دیر. اورمو شهری‌نین بالوو کندینده بیر نوع یاللی دا قیده آلینیبدیر؛ بو یاللی، ایفا اولوندوغو کندین آدی ایله علاقه‌دار «بالوو یاللیسی» آدلا‌نیر. آذربایجان رقصی اوزره تدقیق آپاران عالم کمال حسن‏اوف، یاللی سؤزونون منشأینه حاقدا دئییر: یال سؤزو؛ جرگه‏، زنجیر خطّی دئمک‏دیر. واختی ایله باشقا آدی اولموش بو رقص، تدریجاً آذربایجان دیلی‌نین عمله گلمه‏سی ایله علاقه‏دار اولاراق اؤز حرکت دوزومونه، قورولوشونا گؤره عینی آد، یاللی (جرگه‏یه دورانلار) آدینی کسب ائتمیش‏دیر.[11]  بیز بو سؤزله راضی‏لاشا بیلمیریک. فیکیمیزجه یاللی سؤزو اصلینده یالاو ( اود، آلوو، آتش) سؤزو ایله باغلیدیر یال سؤزو قدیم تورک دیلینده «ایشیق» معناسینیدا گلمیشدیر. یالدیریم، یالدیراق، یالاپ سؤزلری‏ده دیلیمیزده قالماقدادیر. کلاسیک متن‏لرده و قدیم سؤزلوک‌لرده یال کؤکلو سؤزلر چوخدور: یالدیراماق-پارلامق. ایشیق‌لانماق.، یالابماق-ایشیق ساچماق، یالینلاماق-شعله‌لنمک و یانماق، یالاو-شعله، آلاو-یالاو عینی معنالی سؤزلر‏دیر. (یالین-شعله، آتش، یالین‌لیق-یاندیریلمیش،شعله‌لنمیش سؤزلرینی‏ده مثال چکمک اولار.)[12] قایناقلاردا یال سؤزو؛ اود و آتش معناسیندا گلمیشدیر. دیوان لغات‏الترک‏ده، آتش و اود آنلامینی داشییان یال کؤکلو سؤزلر واردیر. دوشوندویوموزه گؤره، بو گون یاللی باشی‌نین الینده اولان یایلیق ایسه، اودون و آلووون علامتی‏ اولاراق قالیر. یاللی رقصی‏نین اودلا باغلی اولدوغو؛ شکی‏ده اوینانیلان زوپو-زوپو یاللی‏سیندا قالماقدادیر. غالیب گلن یاللی‏باشی، آغزینا آغ نفت دولدورار، آغاجا دیرماشار و آغ نفتی، وار گوجویله اوفور‏ر و سیچرانتیلار آغاجی یاندیرلار. یاللی آذربایجاندا اَن چوخ یاییلمیش و پاپولیار رقص نوعو اولموشدور. اَن مشهور یاللی اوستادلاری، آذربایجانین شرور بؤلگه‏سیندن اولوبلار. یاللی اوینایانلارین جرگه‏باشچی‏سینا مختلف آدلار وئریلردی؛ رقاص‏باشی، جنگی‏باشی، هالای‏باشی، مورشود (مرشد) بو آدلار فخری آدلاردان حساب اولونوردو. یاللی‏باشینا چوخ واخت آیاقچی، یعنی اوینایانلار جرگه‏سی‌نین آخیریندا دوران ایفاچی کؤمک ائدیر. عادتاً یاللی‏نی تویون آخیریندا اویناییرلار. (عزیر حاجی‏بَی‏اوْفون «کور اوغلو»سو، مسلم ماقامایئوین «نرگیز»ی، جهانگیر جهانگیراوفون «آزاد اوپئرا»لاری و سلطان حاجی‏بَی‏اوفون «گلشن» بالئتینده‏کی یاللی‏لار چوخ گئنیش مقیاسدا تانینمیش‏دیر).[13]    قایتاغی:×× آذربایجان رقص­لری‌نین اَن مشهور، گؤزل، ایتی و شاقراق ریتملی رقصی‏دیر. آذربایجان خالق رقصی؛ جوشقون، دایانیقلی و قهرمان کاراکتئرلی اولوب، کیشی‏لر طرفیندن سولو، دوئت (ایکی نفرلیک ) و یا خود کولئکتیو شکیلده ایفا ائدیلیر. رقصین منشأیی یقین‏کی، قایتاق‌لارلا علاقه‏داردیر. ریتمی آلتی سکگیز (8/6)، تئمپی ایسه اوّل‌جه ملایم ( Andante ) و آخیرا یاخین شیدیرغی (Presto) اولور. رقصین مئلودیاسینی اساساً زورناچی‏لار دسته‏سی ایفا ائدیر. قایتاغی، آذربایجاندا لزگی-هنگی آدی ایله مشهوردور. شمالی قافقاز و زاقافقازیا خالقلاری آراسیندا گئنیش یاییلمیش‏دیر. گورجوستاندا کارتولی و لئکوری آدلانیر.[14] کمال حسن‏اوفون فیکرینه اساساً اَن چوخ مباحثه دوغوران رقص‏دیر. رقصین اؤزو ایسه ریتمینه، حرکت‌لری‌نین قورولوشونا گؤره عادی لزگینکایا یاخین‏دیر.[15]  حسن‏اوف، سونرا عاباس‏قولوآغا باکی‏خان‏اوفون «گلستان ارم» اثرینه اساس‌لاناراق دئییر: «قایتاق داغستانین اوچ ایالتیندن بیری اولوب، سونرا بو قناعته گلیرکی؛ یقین داغستان قبیله‏لریندن بیری، محض قایتاغی قبیله‏سی‏ده رقصین یارادیجیسی اولموش‏دور. مختلف قایتاغی‏لارا عینی حرکت‌لر خاص‏دیر. بونلار، چوخلو هرلَنمه و فیرلانمالاردان، حدسیز رنگارنگ دوزومولردن اوْ جمله‏دن بارماق اوسته دوراراق توللانمالاردان چیگین‌لری ترپَنمه‏دن، سوزگون طرزده اساس گزیشدن، قوْللارین وضعیّتیندن و ...کیمی حرکت‌لردن و نهایت گئییم‌لرین اوخشارلیغیندان عیبارت‏دیر».[16]قایتاغی رقصی، یئددی قارداش، اوغلانلار رقصی و اوچ دوست کیمی دیگر آدلارلادا ایفا اولونوب. بو رقصه آذربایجان موسیقیچی‏لری او جومله‏دن نیازی، عزیر حاجی‏بَی‏اوف، توفیق قولی‏اف، رشید افندی‏اف و رائوف حاجی‏بَی‏اوف مراجعت ائدیب قایتاغی رقص­لری یاراتمیشلار. کمال حسن‏اوف قایتاغی رقصی حاققیندا بللی بیر نتیجه‏یه چاتمیر. قایتاقلار کیم‏دیر؟ -«اؤزلرینی قایداکلان آدلاندیریرلار. دارگین‌لرین کیچیک ائتنوگیرافیک قوروپو؛ دارگین دیلی‌نین قایتاق دیالئکتینده دانیشیرلار. داغستانین جنوب و شرق‌ینده یاشاییرلار و دیندارلاری مسلمان‏دیر»[17]بیزیم فیکریمیزجه قایتاق سؤزو تورک منشألی سؤزدور. قایتاق؛ بلکه‌ده باشقا خالقلارین ایچری‏سینده آسیمیلاسیا اولموش تورک قبیله‏لریندن‏دیر. بو سؤز، ایکی حصّه‏دن یارانمیش‏دیر: قای+تاق. سؤزون بیرینجی حصّه‏سی قای//قایی قدیم تورک دیلینده چوخ معنالی سؤزدور؛ محکم، گوجلو، بَرک، ایتی، اوجا، یارادان، یوکسک، اوجا، سَرت، دوز‏لدن (قاییرماق) و....سؤزون باشقا واریانتی ایسه قازدیر؛ بو سؤزه، قافقاز آدیندا و دده قورقود داستانلاریندا آدی چکیلن قازلیق داغی آدیندا  دا راست گلمک اولور. سؤزون ایکینجی حصّه‏سی ایسه تاق//تاغ// اوست. اوست-اوسته دوزولموش، سیرالانمیش، جرگه، صف، آلای، آرد-آردا دوزولن، باغلانان دسته، زیروه// قلّه، محکم باغلاماق، محکم‌لندیره‌ن، باغلایان، گوجلو توخونان، محکم هؤرولموش، گوجلو جرگه، محکم سیرا و سایر.. گؤرونورکی قایتاق سؤزو تورکجه‏دیر. بو رقص، آذربایجان خالقی‌نین رقصی‏دیر. وئریلن ایضاحلارا گؤره، قایتاق سؤزو اوجا داغ، یارادان داغ و سرت داغ معناسیندادیر. بو توپونیم نهایت ائتنونیمه (خالق آدی) چئوریلمیش. خالقین آدی، اَته‌یینده یاشادیغی داغین آدیندان آلینمیش‏دیر؛ بو آد ایسه همن خالقین اَن چوخ سئودیگی و یاراتدیغی رقصین آدینا چئوریلمیش‏دیر. آنجاق بو دییشیلمه پروسئسی اوزون مدّت‌لی اولموش‌‏دور. 3- لزگی: لزگینکا آدی ایله مشهور اولان رقص، لزگی خالق رقصی کیمی قلمه آلینیر. لزگی کیشی‏لر طرفیندن تک و یا قادینلار طرفیندن قوشا رقص ائدیلیر. ایکی کیشی طرفیندن ایفا اولوندوقدا رقاص‌لارین جلدلیگی و ساییر مهارتینی نمایش ائتدیره‌ن یاریشا چئوریلیر. چوخ واخت خنجرله ایفا اولونور. مئلودیاسی ریتمیک، دینامیک و یونگول‏دور. «موسیقی اؤلچوسو 6/8  و  2/ تئمپی‏دیر».[18] بو رقص مرکّب فورمادا اولور؛ بیرینجی حصّه آرام-آرام سیچراییشلا باشلار، سونرادان تئمپی آرتیر و اورتا تئمپه کئچیر؛ نهایت جلد ریتمه چئوریلیر. «هم سولو، هم‌ ده کوللئکتیو شکیلده ایفا اولونور».[19]  کئچمیش سووئت آدی آلتیندا یاشایان بوتون قافقاز خالقلاری آراسیندا اَن چوخ یاییلمیش رقص‏دیر. چئشیدلی مختار جمهوریّت‌لر آدی‌لا پارچالانمیش منشأجه التصاقی دیللی اوغوز، قیبچاق-بولغار تورکلرین رقصی‏دیر. تورک طایفالاری‌نین قهرمانلیق، جنگاورلیک، دؤیوش خاراکتئرلی و ائپیک‌لیگینی اؤزونده قورویاراق اورکلرده اوتوران بو گؤزه‏ل رقصی، کیچیک لزگی ائتنوْسوُ آدینا باغیشلاماق عقله سیغمازدیر. نه اولسون‏کی، اونلار بیزیم بو قدیم رقصی داها چوخ منیمسه‏میشلر. بو رقص (لزگی) قدیم آذربایجان رقص­لریندن ساییلان آباری//آواری رقصی‌نین گونوموزه گلیب چیخان آردیجیل داوامی‏دیر. لزگی‏لر دایماً تورک خالقلاری آراسیندا یاشامیشلار.«اساساً داغستانین جنوب شرقینده هابئله آذربایجاندا یاشایان خالق، اؤزلرینی «لئزگی‌آر» آدلاندیریرلار... عمومیّت‌له آذربایجان دیلینده تحصیل آلیرلار بیر قسمی ایسه آذربایجان خالقی ایله قایناییب قاریشمیش‏لار. دیل‌لرینده فارس، عرب، آذربایجان و روس دیل‌لریندن آلینمیش سؤزلر چوخدور».[20] «لزگی‏لر، تاریخده لکزیّه//لکز آدی ایله مشهور اولموشلار و لزگی‏لرین آوار خالقیندان اولدوغونو قید ائدیرلر».[21]  لزگی‏لر نوح اوغلو «یافث» نسلیند‏ن‏دیرلر. قدیم تاریخ کتاب‌لاری و شجره‏نامه‏لرده یافث، تورکلرین اولو باباسی حساب ائدیلیر. علم عالمینه آوارلار//آبارلارین تورک دیللی خالق اولدوغو چوخدان‏دیر بللی اولموشدور. لزگی‏لری آوار طایفاسی‌نین بیر قولو حساب ائدن تاریخ کتابلاری بیزی بو قناعته گتیریب چیخاریرکی؛ بوگون لزگی آدی آلتیندا یاشایان خالقین اساس بؤلومو، اصلینده آسیمیلاسیا اولموش آبار//آوار تورکلری‏دیرلر. لزگی رقصی ‏ایسه آذربایجان-تورک خالقلاری‌نین رقص­لریندن‏دیر. لزگینکا اصلینده بیزیم مختلف ژانْرلی قایتاغی و جلدلیک‌له ایفا اولونان آذربایجان-تورک رقصی‏دیر. لزگینکا ؛ چین سرحدّیندن بالکانلارا قد‏ر یاییلان و آت بئلینده دونیانی فتح ائدن، آتلاری‌نین دیرناغیندا، دونیایا‏ مدنیّت داشییان تورک خالقلاری‌نین رقصی‏دیر. بو رقص، تورک ملّتی‌نین بوتون دؤیوش حرکت‌لرینی اؤزونده قورویوب ساخلایان جلد و چئویک قایتاغی رقصی‌نین بیر قولودور. بیر سیرا شمالی آذربایجان عالم‌لری چوخ راحاتجاسینا اؤز مدنیّتیمیزی، اینجه صنعتیمیزین عنصرلرینی، لغت و آتالار سؤزلرینی، گلمه دامغاسی آلتیندا؛ روسیا، عرب، ارمنی و فارسلارا باغیشلاماقدا چوخ الی آچیق اولدوقلاری بیزلره آیدین‏دیر. بیزجه سووئت دورونده یازیلمیش ائنسیکلوپئدیادا، لزگی رقصی مادّه‏سی‏ده همن عالم‌لرین الی آچیقلیغیندان لزگی‏لره باغیشلانمیش‏دیر.     [1] - سووئت انسیکلوپئدیاسی. ج 8، ص 126 . [2] -  اینانج سؤزلویو، اورخان خنجرلی اوغلو، ص 136 . [3] -1939-جو ایلد‏ن باشلاناراق تدقیق ائدیلن قوبوستان بؤلگه‏سی؛ اسحاق جعفرزاده، جعفرقلی رستم‏زاده، فیروزه موراد اوْوا و ساییر عالم‌لر طرفیند‏ن تام دقیق شکیلده اینجه‏لنمسه‏ده، هله‏لیک دوغما قوبوستانیمیزدا 6200 قایااوستو رسم‌لر، 40دان آرتیق کوْرقان آشکار ائدیلیب، 100000دن آرتیق اکسپونات تاپیلیب. بیلگی‌نلر طرفیندن آپاریلان کربن سیناقلاری و تئست‏لر، قوبوستانین 34000 ایل میلاددان اؤنجه‏یه ( اوست پالئولیت دؤورونه ) عاید اولدوغونو و قدیم‌لیگین ثبوت ائدیر. قید ائتمک لازم‌دیرکی، بئش- آلتی ایل بوندان قاباغا کیمی، سهو اولاراق بو قایااوستو رسم‌لرین قدیملیگی 7000 ایل میلاددان اؤنجه‏یه عاید ائدیلیردی. [4] - لغت نامه دهخدا، ج 7، دوره‏ی جدید، ص 10740 . [5] - آذربایجان خالقی‌نین سوْی- کؤکونو دوشونرکن، ص 508، میر علی سیداوف. کؤچورن: رحیم شاوانلی . [6] -بعضی عالم‌لر بو سؤزو عرب منشالی «سماع» لغتی ایله ایضاح ائدیرلر حالبو کی ائشیتمک معناسی داشییان سماع سؤزو»«سمع» فعلیندن‌دیر. بو ایسه عبرانی‌جه‌ «شامو» سؤزوندن آلینمیشدیر. [7] -قدیم تورکلرده بؤیوک آللاه. بعض حاللاردا «تانیر قاراخان» آدی ایله‌ده قید اولور. [8] -قدیم تورکجه‌‌ده شیطانین آدلاری. [9] -آباسی: ضرر وئریجی خبیث روحلارا دئییلیر. [10] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 5، صص 57 و 58 . [11] - آذربایجان قدیم فولکلور رقص­لری، کمال حسن‏اوف، [12] - فرهنگ ترکی به فارسی سنگلاخ، میرزا مهدی خان استرآبادی، به ویرایش روشن خیاوی، ص 260 و 261 . [13] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج5، صص 57 و 58 . [14] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 3، ص 8 . [15] - آذربایجان قدیم فولکلور رقص­لری، کمال حسن‏اوف، [16] - آذربایجان قدیم فولکلور رقص­لری، کمال حسن‏اوف، [17] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 3، ص 8 . [18] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 4، ص 211 . [19] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 4، ص 211 . [20] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 4، ص 211 . [21] - مجمل التواریخ گلستانه، صص 162 و 163 .